Goede voornemens

Allereerst een heel gelukkig nieuwjaar van ons allemaal, hier bij Vertaalbureau.nl! En, hebben we bij Vertaalbureau.nl nog goede voornemens? Jawel, maar ik kan alleen maar voor mezelf spreken. Vooruit maar.

1. Offerteaanvragen opvolgen

Echt opvolgen. Als u een offerte aanvraagt, en u heeft er binnen een werkdag nog geen gekregen, dan belt u mij, afgesproken?

En als ik een offerte maak en u heeft binnen een week niet gereageerd, dan bel ik u. Niet omdat ik denk dat ik u alsnog over de streep kan trekken, als u niet wil. Maar omdat er iets misgegaan kan zijn. De offerte kan in uw spamfilter zitten. U dacht dat uw aanvraag de opdracht al was, en mijn offerte de bevestiging. Of u heeft per ongeluk een offerte van de concurrent geaccordeerd. Al die dingen zijn wel eens gebeurd.

En als geen van al die dingen het geval is, wil ik graag weten waarom u niet akkoord bent gegaan. Waren wij te duur? Te langzaam? Vertrouwde u er niet op dat wij het volgens uw wensen zouden doen? En had een concurrent een beter aanbod dan wij, of ziet u bij nader inzien maar helemaal af van een professionele vertaling? Zolang wij die dingen niet weten, kunnen wij onze service niet verbeteren.

2. Minder vertalen

Waarom vertaal ik eigenlijk nog? Omdat ik van origine vertaler ben, natuurlijk. Het bloed kruipt waar het niet gaan kan. En ik ben een beetje eigenwijs - Russische teksten, en ook veel Engelse teksten en sommige Duitse teksten, vertaal ik eigenlijk liever zelf dan dat ik ze aan een collega toevertrouw. Ik zeg dan dat ik toevallig deze klant het beste ken, dat uitbesteden van zo'n klein vertalinkje niet kosteneffectief is, dat het onderwerp me buitengewoon goed ligt, dat het zo'n haast heeft dat er iemand NU moet beginnen te typen, en die iemand moet ik dan maar zijn...

Maar als directeur van Vertaalbureau.nl is mijn werk ervoor te zorgen dat onze klanten de vertalingen krijgen die ze nodig hebben. Naar alle mogelijke talen, in ingewikkelde formats, met scherpe termijnen. Er moet veel nagedacht, beslist en gemanaged worden.

En, zie boven, ik zou netjes de offertes opvolgen voortaan. Daar heb ik meer dan genoeg werk aan zonder dat ik zelf ook nog eens ga zitten vertalen. Zegt u anders maar gewoon, als het te lang duurt: "Zat u soms weer te vertalen, meneer Van den Berg?" Dan leer ik het misschien wel af.

3. Meer personeel aannemen

Indachtig de joodse vervloeking "Ik wens u veel personeel toe" heb ik jarenlang geprobeerd het team klein te houden. Groter dan vier man (intern natuurlijk, we werken inmiddels met maar liefst 300 freelancers) zijn we nooit geweest. Dit jaar moeten we daar overheen en dat vind ik moeilijk. In zo'n klein team moet het met ieder lid helemaal kloppen.

Ook aan dit goede voornemen mag u me houden. Laat ik even op "je" overgaan, want ik wend me nu tot collega's, en we zijn hier niet zo formeel: ben je een ervaren vertaler Engels-Nederlands of Nederlands-Engels en ben je het eenzame bestaan als freelancer zat, wil je een zeker inkomen en een stimulerende omgeving? Neem dan eens contact met mij op. Ben je letterenstudent en zit je aan het eind van je bachelors- of in je mastersopleiding: een betere stageplek dan bij Vertaalbureau.nl vind je niet snel. Als we het in je zien, kun je zo beginnen. Of weet je wat het is om vertaalprojecten te managen? Over een paar maanden hebben we een vacature. Je mag vast bellen.

4. Chinese les oppikken

Anderhalf jaar geleden, begin september 2006, begon ik Chinees te leren, maar zo in april 2007, halverwege de tweede lessenreeks, moest ik afhaken - te druk, ik moest bijna elke avond werken. En Chinees leren gaat niet zomaar, daar moet je wel wat voor doen zoals het in het oude radiospelletje heette. Je moet er, of in ieder geval, ik moet er, een halfuur per dag mee bezig zijn om in de les niet met je mond vol tanden te staan.

Als ik nu minder ga vertalen en meer personeel aanneem, zou ik misschien weer maximaal 9 uur per dag kunnen werken - en dan is er opeens tijd om mijn Chinees weer bij het begin van de tweede lessenreeks op te pikken.

Ik studeer trouwens aan de Chinese school Amsterdam. Als u in de buurt van Amsterdam woont en één avond in de week tijd kunt maken (plus een halfuur studie per dag dus), moet u beslist overwegen ook te komen. Niet omdat je er iets mee "kunt", maar niets zoveel voldoening geeft als iets moeilijks leren. Het maakt alles wat u doet leuker.


Vier goede voornemens, dat lijkt me meer dan genoeg. Maar een mooi aantal is het niet. Ach, natuurlijk... 5: deze website uitbreiden en verbeteren, en vooral meer bloggen natuurlijk! U hoort nog van me.

Vertalen of redigeren?

Soms vraagt een Nederlandse klant ons of wij een zelf vertaalde (of bijvoorbeeld: een zelf in het Engels geschreven) tekst even willen nakijken. Wij zijn natuurlijk een vertaalbureau, maar over alleen redigeren doen we zeker niet moeilijk. Wij beschouwen vertalingen als een product waar de klant bij betrokken moet zijn. Meestal betekent dat dat wij vertalen en de klant nakijkt. Maar het kan ook andersom. Beide methoden hebben hun voor- en nadelen.

Als je puur naar de kwaliteit van de uiteindelijke vertaling kijkt, is door ons laten vertalen en zelf nakijken beter dan zelf vertalen en door ons laten nakijken. Hoe komt dat?

Allereerst is het veel makkelijker naar je moedertaal toe te vertalen dan naar een vreemde taal. De freelancers met wie wij werken, zijn in principe moedertaalsprekers. (Zie een eerdere post over uitzonderingen op deze regel.) Taalkundig zijn hun vertalingen helemaal in orde. De zinnen lopen goed. De Engelse, Duitse, Franse, Russische vertaling doet voor het doelpubliek nergens "vreemd" aan.

Daarnaast kent een professionele vertaler veel "trucs". Hij heeft in de loop der jaren door studie, door samenwerking met collega's en vooral met heel veel vallen en opstaan een groot aantal standaardoplossingen ontwikkeld. Van de tekst die hij voor u vertaalt, heeft hij 90 of 95% al eens in de een of andere vorm gezien. Die kan hij op routine vertalen - en daarom kan hij tempo maken. Zijn tijd gaat vooral zitten in de 5 of 10% nieuwe problemen die hij met uw tekst op te lossen krijgt.

Produceert hij daarmee een perfecte vertaling? Nee, en dat staat nog los van de filosofische kwestie of perfecte vertalingen wel bestaan (en de meeste mensen die daar over nadenken weten zeker van niet). Ook op een niet-filosofisch niveau zijn vertalingen zelden perfect. Geen vertaler kent het vak van de klant nu eenmaal zo goed als de klant zelf. Een gespecialiseerde juridische vertaler weet niet evenveel als een advocaat - en al helemaal niet over de zaak waarop de vertaling betrekking heeft. Een vertaler die tevens ingenieur is, weet nog altijd minder over een willekeurig technisch onderwerp dan de schrijver van de tekst.

Maar een professionele vertaling zoals wij die leveren is wel van een niveau waarvan de klant kan zeggen: "Ja, dit ziet er prima uit, maar hier bedoelden we toch waarschijnlijk iets anders te zeggen." Of: "Wij noemen dat in het Engels altijd ..."

Als we zulke feedback krijgen, zijn we altijd blij. Want dit kan de vertaler vaak in een kwestie van minuten verwerken - of uitleggen, als de klant bijvoorbeeld de gebruikte Engelse uitdrukking niet kende. Het resultaat van die feedback is een vertaling die zo perfect is als een vertaling maar kan zijn.

Als de klant zelf vertaalt, en wij laten de vertaling nakijken, is het resultaat kwalitatief toch minder. Om maar bij ons Engelse voorbeeld te blijven: ja, de klant kent zijn vak en de vaktermen die in de doeltaal gebruikt worden. Maar het lukt onze Engelse of Amerikaanse redacteur vrijwel nooit om het Engels van de klant tot het niveau van een moedertaalspreker op te trekken.

Nou ja, het zou kúnnen. Maar dan moet de redacteur evenveel tijd in die tekst stoppen als hij in een vertaling zou hebben gestopt. Dan is de klant even duur uit - en heeft hij daarvoor misschien dagen zitten zwoegen op de vertaling.

Maar zelf vertalen en door onze redacteur laten nakijken kan één groot voordeel hebben. Als uw Engels zo goed is dat u er snel in kunt schrijven, en u vindt het niet erg dat de vertaling herkenbaar blijft als door een Nederlander geschreven, dan verdient deze methode soms de voorkeur. Onze redacteur haalt de onbegrijpelijkheden eruit. U zult verbaasd en misschien geërgerd zijn over het aantal dingen dat hij als "onbegrijpelijk" markeert. Maar als u over uw ergernis heen bent weet u: daar ligt een acceptabele tekst. Voor de helft, en soms maar een kwart van de prijs van een vertaling.

Alleen: probeer ons niet te foppen! Uw Engels moet goed zijn, anders werkt het niet. En u moet het zelf doen. Grijp nooit naar de vertaalcomputer, of hij nu Babelfish, Systran, Google of wat dan ook heet. Wij zien het altijd en dat zou tot daar aan toe zijn als we er tenminste iets mee konden. Maar dat kunnen we niet. Als we het proberen te herstellen zijn we méér tijd kwijt dan aan een vertaling from scratch want het gerommel van de computer is alleen maar hinderlijk.

Vertalen met allure

Wat ik in veertien jaar in het Engels communiceren, waarbij het helaas regelmatig over gemaakte fouten ging, nooit beseft heb: dat een "error" blijkbaar minder erg is dan een "mistake". Of niet?

Het volgende Kennedy-citaat kende ik nog niet:

This administration intends to be candid about its errors. For as a wise man once said, "An error does not become a mistake until you refuse to correct it." We intend to accept full responsibility for our errors.... We're not going to have any search for scapegoats ... the final responsibilities of any failure are mine, and mine alone.

Het citaat wordt (in langere of kortere vorm) regelmatig geciteerd om Kennedy ten voorbeeld te houden aan anderen - vooral natuurlijk aan president Bush, die geen verantwoordelijkheid voor zijn Irak-fout wil nemen, en al helemaal niet van zins is hem te corrigeren. Ik las het in een column van Michael Shermer in Scientific American, die uitlegt dat corrigeren in dit geval zou betekenen: de situatie niet erger maken dan hij al is door er nog meer geld en mensenlevens achteraan te gooien. Shermer weet echter dat die beslissing onwaarschijnlijk is, omdat Bush het, net als de meeste andere mensen, psychologisch niet aankan dat die geweldige offers helemaal voor niets zijn geweest. Toch moet je dat accepteren. Wat je bij het pokeren in de pot hebt gestopt is niet meer van jou. Als je slechte kaarten hebt moet je je verlies nemen, niet nog meer "investeren" in een steeds onwaarschijnlijkere overwinning.

Maar daar gaat het me nu niet om. Ook niet om de interessante vraag of die 'wise man' uit het citaat Kennedy zelf was. In het algemeen lijkt het aan hem toegeschreven te worden, maar dat kan luiheid of slecht lezen van de citeerders zijn. Een andere toeschrijving die ik vond is aan Grand Admiral Thrawn, waaruit blijkt dat Star Wars niet onderschat mag worden als bron van wijsheid. Maar de meest authentieke kandidaat lijkt me toch O.A. Battista, een vergeten katholieke auteur die echter in 1960, een jaar voor het citaat van Kennedy, mooi wel goed was voor 19.000 "original epigrams", die in 50 kranten in Canada en de VS waren verschenen. Maar dat was dus niet iemand die je met naam en toenaam als bron noemde.

Ik zat dus met de vraag: is een error inderdaad minder erg dan een mistake? Is, laten we zeggen, een error een vergissing (en vergissen is menselijk), terwijl een mistake een (verwijtbare) fout is? Vraagbaken op Internet bevestigen dat niet: zie bijvoorbeeld hier, hier en hier.

Van Dale geeft voor error inderdaad eerst "vergissing", en daarna pas "dwaling, fout, zonde", en voor mistake "fout, vergissing". Maar uit de voorbeelden blijkt dat de woorden qua betekenis inwisselbaar zijn. Je gebruikt ze in verschillende situaties, maar welk woord het wordt, is niet afhankelijk van de ernst van de situatie:

by mistake per abuis, per ongeluk; take someone's umbrella in mistake for one's own iemands paraplu i.p.v. zijn eigen meenemen; make the mistake of speaking too soon de fout begaan voor je beurt te spreken; my mistake mijn fout, ik vergis me; (informeel) and no mistake, there's no mistake about it daar kun je van op aan, en dat is zeker; make no mistake begrijp dat goed

human error menselijke fout; in error per vergissing, abusievelijk; be in error zich vergissen; error of judgement beoordelingsfout; (Bijbel) (realize) the error of one's ways de dwalingen zijns weegs (inzien)

Wacht: the error of one's ways, of, beter nog the error of his ways. Nu praten we! De dwalingen zijns weegs kunnen immers nog gekeerd worden, en wat een mooi Nederlands is dat. Keer je je dwalingen niet, dan zit je pas écht fout.

Deze error, die je dus als "dwaling" zou moeten vertalen, maakt het citaat tot meer dan een ideetje. Het krijgt een bijbelse allure (om niet te zeggen een Star Wars-allure). En je begrijpt meteen waarom je in het Engels "to err is human" kunt laten volgen door "to forgive divine" (een citaat van Alexander Pope, dat echter niet meer als citaat wordt herkend). Probeer dat eens in het Nederlands: "Vergissen is menselijk, vergeven goddelijk." Brrr.

Wat alleen jammer is: Nederlanders gebruiken het woord "dwaling" zo weinig. Het zou me zelfs niet verbazen als jongere generaties het niet meer kennen, als ze niet toevallig rechten studeren. Daarom is de vertaling

Een dwaling wordt pas een fout wanneer je weigert hem te keren

correct, maar onaanvaardbaar hoogdravend, terwijl

een vergissing wordt pas een fout wanneer je weigert hem te herstellen

een onderscheid veronderstelt tussen een vergissing en een fout, dat echter in werkelijkheid niet gevoeld wordt.

(Reminder to self: eens die replica van dat bordje bestellen dat president Truman op zijn bureau had staan:

... ook een mooie om te vertalen.)

Vertalen met Poetin

Vladimir Poetins eigen "Yo Blair"-monoloog is leerzaam voor beginnende vertalers en studenten Russisch. Laten we eens kijken.

Nee, eerst moeten we ons afvragen: heeft hij dit echt zo gezegd? Antwoord: ja. De Kommersant, die dit publiceerde, zou inmiddels gesloten zijn als het niet letterlijk van band getranscribeerd was. Daarom is dit onbetwistbaar een uniek stukje spreektaal van een Russische leider die niet beseft dat hij in beeld is.

– Привет передайте своему президенту! Оказался очень мощный мужик! Десять женщин изнасиловал! Я никогда не ожидал от него! Он нас всех удивил! Мы все ему завидуем!

Vertalen maar!

De eerste zin, (ik zal verder de wetenschappelijke transcriptie aanhouden, dat staat minder interessantdoenerig dan Cyrillisch en is korter en ondubbelzinniger dan Nederlandse transcripties:) Privet peredajte svoemu prezidentu! geeft de vertaler geen grote moeilijkheden. Hoewel... Zou Poetin "je" of "u" zeggen tegen Ehud Olmert, premier van Israël? Het -te van peredajte (geef, breng over) hoort bij het persoonlijk voornaamwoord vy, en dat vertaal je normaliter als "u". Maar op de schaal van formeel naar informeel zeggen Russen nog vy waar wij al "je" zouden zeggen. Hoe informeel is Poetin met Olmert? Gelukkig kunnen we het een beetje in het midden houden door hem nog wel "u" te laten zeggen, maar voor Privet peredajte de algemeen bruikbare Nederlandse spreektaalvariant "Doe de groeten" te kiezen, wat gelukkig heel goed kan. Is "jullie", een andere vorm die de kloof tussen "uw" en "je" zou kunnen overbruggen, misschien nog mogelijk? Ik denk het niet... Poetin zegt svoemu, niet vasjemu, en verwijst dus direct naar de relatie tot de aangesprokene. Dus:

Doe de groeten aan uw president!

Die president is uiteraard de wél in moeilijkheden verkerende Moshe Katsav. Wat voor iemand blijkt hij echter volgens Poetin te zijn? Okazalsja očen' moščnyj mužik. Een očen' moščnyj mužik dus. "Moezjiek" vind je als Nederlands woord in de Grote Van Dale, met als verklaring Russische (kleine) boer. Maar in het hedendaagse Russisch wordt het veel vaker in de betekenis van "kerel" of "vent" gebruikt. Werkt allebei, ik moet kiezen en hou het op "kerel". Maar wat doen we met moščnyj? "Machtig" of "krachtig" zijn de vertalingen die zich zouden opwerpen als je geen context had. Maar in dit verband zitten ze de vertaler niet lekker. Ze zijn te ongewoon: een "machtige kerel", een "krachtige kerel" - zeg je dat echt?

Gelukkig hebben we tegenwoordig met het Internet in combinatie met Google het soort corpus onder handbereik waar taalkundigen jarenlang van gedroomd hebben. En verdomd, beide worden gebruikt: "machtige kerel" geeft 153 resultaten, "krachtige kerel" nog altijd 65. Maar ik moet zeggen dat de tekstfragmenten me niet overtuigen. Nee, dan is "flinke kerel" (906 resultaten) een stuk beter. Statistisch nog veel beter is "stoere kerel" (19.100 resultaten), maar naar mijn smaak begint dat te sterk af te wijken van de bedoeling. We laten onze vertaling niet alleen van grote getallen afhangen. "Flink" wordt het.

Okazalsja kan je letterlijk vertalen als "bleek", maar dat zou niet juist zijn. Okazat'sja is een perfectief werkwoord, en een van de dingen die een spreker daarmee kan aanduiden, is dat er sprake is van een toestandswisseling. Katsav leek eerst een kleurloze figuur, maar nu weten we dat hij een flinke kerel is. Wanneer die toestandswisseling precies optrad doet er niet toe, we zijn geïnteresseerd in de huidige situatie:

Blijkt een flinke kerel te zijn!

Nu ik dat zo zie staan, bedenk ik dat "echte kerel" ook goed zou werken. Maar daar is een groot bezwaar tegen: "echt" is de voor de hand liggende vertaling van het heel gewone Russische nastojaščij, en dat zei Poetin niet.

Nu wordt het smeuïg. Elke vertaler weet: een neutrale vertaling bestaat niet, en een vertaling die je zonder nadenken maakt omdat er geen vuiltje aan de lucht lijkt, kan later opeens aanleiding tot misverstanden geven. De volgende zin is te makkelijk om waar te zijn:

Tien vrouwen verkracht!

Niets tegen in te brengen. Ook in het Nederlands is dit de natuurlijkste woordvolgorde. En voor geen van de drie woorden geven de woordenboeken serieus te nemen alternatieven. Tien. Vrouwen. Verkracht. Het probleem is alleen: heeft het woord iznasilovat' dezelfde gevoelswaarde als "verkrachten"? De definities in het Nederlandse en het Russische wetboek van strafrecht ontlopen elkaar nauwelijks. Maar het is me nu te doen om de perceptie van de gemiddelde gebruiker. Zou die ooit gemeten zijn? In de vertaalsector kennen we de zogenaamde connotation check, maar we zijn hier naar iets veel subtielers op zoek. Eigenlijk zou je met enkele honderden Russen en Nederlanders diepte-interviews moeten houden om hier iets gefundeerds over te kunnen zeggen.

Mijn vermoeden is alleen dat waar het woord "verkrachting" bij Nederlanders een associatie met geweld oproept, iznasilovanie voor Russen, althans voor Russische mannen, of in ieder geval voor niet te fijngevoelige types onder de Russische mannen, eerder het pakken van een vrouw zonder al te veel inleiding is. Maar om nu maar in plaats van "verkracht" "gepakt" te gaan gebruiken gaat me weer veel te ver - al kán Poetin hebben gedacht dat Katsav een soort Bill Clinton is, die erbij gelapt wordt door spijtoptantes. Ook een moščnyj mužik trouwens, Clinton, Russische mannen waren weg van hem, en niet om zijn pogingen het Amerikaanse ziektekostenverzekeringsstelsel te hervormen.

Als vertalers moeten we dus erkennen dat er geen bevredigende oplossing is. Niets schrijven kan ook niet. "Tien vrouwen verkracht!" noteren we, wetend dat op het moment dat Nederlandse lezers de vertaling onder ogen krijgen, zij de conclusie zullen trekken dat Poetin seksueel geweld tegen vrouwen flink vindt.

Ja nikogda ne ožidal ot nego is interessant omdat je als Nederlander niet uit jezelf op het idee zou komen ėto (of ėtogo) weg te laten. Dit is spreektaal van niveau, maar wel goed te vertalen - letterlijk, maar niet onhandig:

Dat had ik nooit van hem verwacht!

Je zou, om helemaal het staccato-ritme van deze zinnetjes te handhaven, het woordje "dat" kunnen weglaten. Dat gebeurt steeds meer in het Nederlands, maar vooralsnog weiger ik daar aan mee te doen. Ik vind het ook te posh, te Jellie van Eenennaam. Nee, Poetin mag dan prachtig ėto weglaten, als hij Nederlands sprak zou hij zeker nog een paar jaar "dat" zeggen.

On nas vsech udivil! geeft weer een aspectprobleem. Deze keer ben ik geneigd niet de tegenwoordige tijd, maar het voltooid deelwoord te gebruiken, omdat dat weer heel natuurlijk Nederlands gaat opleveren: "Hij heeft ons allemaal verbaasd!" Hmmm... Ís dit natuurlijk Nederlands? Google is onverbiddelijk: geen resultaten, ook niet als je "allemaal" weglaat. Dat is even sterk. Maar het is volkomen terecht. Ik denk dat ik me liet meeslepen door een verblinding voor normaal gebruik van de moedertaal die vertalers af en toe overvalt. Iets verbaast je, niet iemand.

Je kan dit op verschillende manieren oplossen. Ik wil graag een korte manier, en daarvoor moeten we een Russisch woordje opofferen. Je kan on, "hij", weglaten: "We waren allemaal verbaasd!" Maar beter nog lijkt het me "verbazen" los te laten en door "verrassen" te vervangen. De vrolijke associaties die dat woord oproept passen wel bij de toon van het geheel.

Hij heeft ons allemaal verrast!

De laatste zin is weer makkelijk. My vse emu zaviduem!

We zijn allemaal jaloers op hem!

Alleen die herhaling van "allemaal" komt opeens wat overdreven over. Het Russische vse heeft maar één lettergreep en wordt een zin eerder nog verbogen ook. Dat valt veel minder op. "Allemaal" liever weglaten? Zouden we het missen? Nee, missen zouden we het niet. Maar we laten het staan, want hoe kort het fragment ook is, we hebben al genoeg water bij de wijn moeten doen om er correct Nederlands van te maken. Dan maar iets minder soepel.

Vertalen voor principiëlen

Aardige kerel, die Alexander Stubb, Fins lid van het Europees Parlement. Goed, hij hangt de clown uit en heeft het extreem met zichzelf getroffen, maar op zijn ideeën is niets aan te merken. Hij maakt zich boos over de principiële taalstandpunten van veel Europese politici. Mijn aandacht werd op hem gevestigd door een bericht over geldverspilling door onnodige en zelfs ongebruikte tolkdiensten.

Het leuke is dat Stubb, om zijn belangrijkste argument onontkoombaar te maken, bereid is zijn tegenstanders op allerlei andere punten gelijk te geven. Waar het nu om gaat is dat van de vertaalkosten 16% opgaat aan tolken die duimen zitten te draaien, omdat hun diensten op het laatste moment geannuleerd werden of omdat de parlementsleden voor wie ze bestemd waren domweg niet op kwamen dagen.

Hij wil niet tornen aan het belang van vertalingen - al voel je aan zijn generositeit dat ze ook op dat punt wellicht nog niet van hem zijn:

With 21 official languages in the EU institutions, interpretation eats up less than one percent of the total bloc's budget and Mr Stubb comments, "if that's what it takes for us to understand each other in a sensible way, let's go ahead and pay for it."

Stubb vertegenwoordigt het minderheidsstandpunt dat taal een communicatiemiddel is, en niet een uiting van culturele diversiteit. Hij is grootgebracht met Fins en Zweeds, maar spreekt vloeiend Engels en Frans en bedient zich op officieel niveau alleen van die laatste twee talen. Over het idee dat je in het Europees Parlement je moedertaal moet kunnen spreken is hij ook weer tamelijk genereus, al is hij het er niet mee eens:

We can say that we are communicating with the people back home even when speaking in the European Parliament and of course that's part of it, but I also think that in order for us to have an interesting and lively debate, it's better to communicate in a language which can be understood by most people.

Stubb benadrukt echter de verantwoordelijkheid van de kant van de parlementsleden, die nu in het wilde weg tolken laten aanrukken terwijl ze vaak al weten dat ze er die dag helemaal niet zullen zijn. En een tolk kost in het Europese Parlement, waar lange dagen gemaakt worden en naar Straatsburg moet worden gereisd, maar liefst 1500 euro per dag.

Wat Stubb niet kan zeggen, en daarom zeg ik het: de voorvechters van het behoud van meertaligheid is het niet echt te doen om de culturele diversiteit. Een parlementslid dat een tolk à 1500 euro per dag bestelt voor een vergadering waarbij hij vrijwel zeker niet aanwezig zal zijn, vertoont een aapachtige geldingsdrang, vergelijkbaar met die baas van de UWV die een kantoor liet inrichten voor een bedrag waar je een solide huis van kon kopen. Ze hebben het helemaal niet nodig, maar ze willen laten zien dat ze er zijn.

Verder past dit gedrag bij de door Karel van het Reve besproken opinion chic dat je niet over je mag laten lopen:

[A]ls iemand je vraagt enige macht, enig bezit, enig privilege, enig geld, enig voordeel, enig recht prijs te geven, dan moet je je daartegen uit alle macht verzetten, want je moet één ding goed begrijpen: geef je ze een vinger, dan nemen ze je hele hand. [...] Je moet de vijand op een afstand houden. Als je niet vecht aan de uiterste grenzen van je territorium, dan heb je ze morgen in huis. ('Veel christenen en heidenen zijn er gelijkelijk van overtuigd dat je niet over je mag laten lopen' in: Uren met Henk Broekhuis (Amsterdam 1978), p. 98-101, p. 99.)

Stubb geeft op zijn eigen website een voorbeeld van zulk gedrag:

The most interesting bit of the summit meeting was Chirac's language protest. He left the meeting room when UNICE's French President spoke English. (Bron)

Het beeld is duidelijk. Blijf je aanwezig op een vergadering waar een Fransman Engels spreekt, dan is Engels daar morgen de officiële voertaal. Bestellen we een keer géén tolk Nederlands in Straatsburg, dan ontnemen Stubb en zijn vrienden ons binnenkort het recht op alle Nederlandse vertalingen. De belastingbetaler zal de prijs voor deze principiële houding ongetwijfeld geen bezwaar vinden.

Rembrandts olifant

Vertaler Engels Jamie Lingwood, een Amsterdamse freelancer die regelmatig opdrachten uitvoert voor Vertaalbureau.nl, blijkt zomaar ineens het bijzondere boek Rembrandts olifant, het verhaal van Hansken van Michiel Roscam Abbing te hebben vertaald. Ik besteed er graag even aandacht aan, al was het maar vanwege het fraaie plaatje dat het omslag siert:



En vooruit, een beetje reclame: wilt u uw buitenlandse relaties een mooi, leerzaam cadeau geven, overweeg dan Rembrandt's Elephant. The Story of Hansken aan te schaffen. De Engelse vertaling is verkrijgbaar bij de betere boekhandel in Amsterdam, maar kan ook direct bij de uitgever (ongetwijfeld ook met meerdere exemplaren tegelijk) worden gekocht: zie www.leporello.nl. Aldaar ook meer informatie over dit bijzondere boek.

Bruine vloot

Als je pas een website vertaald hebt en de opdrachtgever komt met een extra itempje, is het eigenlijk tijd om de urenteller aan te zetten, want het valt altijd tegen. Deze week: bruine vloot, Duits en Engels. Misschien weten veel Nederlanders niet wat de bruine vloot is, maar ze kunnen het opzoeken, bijvoorbeeld hier. Trouwens, op de botensite waarvoor de term bedoeld is zullen relatief weinig mensen komen die de term niet kennen.

Dat ligt heel anders met bezoekers van de Duitse en Engelse versie, als die met Braune Flotte of Brown Fleet geconfronteerd zouden worden. In het gunstigste geval betekent de vertaling niets, in het ergste geval wekt hij onbedoelde associaties (nazi's, Heeren van de Bruyne Ster?).

Wat dit soort vertalingen extra moeilijk maakt, is dat het vaak om titels of categorie-aanduidingen gaat. Je hebt een zekere ruimtebeperking, zodat een omschrijving onmogelijk is:

Traditionelle niederländische Segelschiffe mit braun gegerbten Segeln -

- dat werkt niet. Kortom, ga er maar aan staan! We hebben intussen wel goede oplossingen denk ik, maar die verklap ik niet - onze klant betaalt ervoor.

Vertalen is als een vrouw

Op de stripboekenafdeling van Scheltema, waar ik bij nader inzien dus geen Gummbah kocht, had ik nog wel een ander idee: Persepolis van Marjane Satrapi te kopen. Ik moest vrij snel beslissen, want ik had mijn dochter van vijf meegenomen en stripafdelingen zijn tegenwoordig, blijkt, geen plaatsen voor kinderen. Seks en geweld alom, bijna geen normaal boek te vinden.

(Ik betrap me er trouwens op dat ik geweld tegenwoordig minder erg vind dan seks. De kinderen mogen naar Winx Club en wat al niet op de televisie kijken, maar onze shunga's zullen voorlopig niet aan de muur terugkomen. Zo was het ook met de strips: ik liet dochter van vijf verder bladeren in een gewelddadige mangastrip omdat ik twee meter verderop stapels boeken met blote vrouwen op de kaft had gezien. Zolang ze dáár maar niet heen zou lopen.)

Ik was aan Persepolis herinnerd toen een paar dagen eerder op een vertaalnieuwssite een interview met Marjane Satrapi voorbij was geflitst - uit 2004, dat heeft waarschijnlijk met de instellingen van de automatische nieuwsspeurdiensten te maken - waarin Satrapi de flauwe Franse wisecrack "Een vertaling is als een vrouw: ze is óf mooi, óf trouw" ter sprake bracht. Satrapi bleek de voorkeur te geven aan mooie vertalingen.

Terug uit de boekhandel las ik meteen het eerste deel van Persepolis. Nog beduusd door die lectuur moest ik echter nog de gewone boodschappen doen. Voor de deur van Albert Heijn stonden twee Iraniërs. Uiteraard werd ik door een van hen aangesproken (ik word altijd aangesproken, vooral door mensen die te verlegen zijn om iedereen aan te spreken), "over de mensenrechten in Iran". Ik: "Nou, u had me niet op een beter moment kunnen treffen, ik heb net het eerste deel van Persepolis van Marjane Satrapi uit." De Iraniër gaf geen krimp en vertelde over mannen en vrouwen die in Iran doodgemarteld waren. En vroeg of ik de Stichting van de Familieleden van Iran (SFVI) geldelijk wilde steunen.

Daar was ik niet te beroerd voor, maar ik had geen zin weer zo'n vast bedrag per maand over te maken dat alle liefdadigheidsclubs tegenwoordig vragen. 25 EUR in een keer dan, wat ik behoorlijk genereus van mezelf vond - die SFVI zou net zo goed een communistische mantelorganisatie kunnen zijn tenslotte, Satrapi geeft ook een aardig inzicht in de oppositionele krachten in Iran. De man, duizelig van succes (I.V. Stalin) wees me erop dat ik voor 50 EUR een hele folderactie kon betalen, maar nu was het mijn beurt om geen krimp te geven. 25 EUR dus, en thuis maar eens nakijken hoe goed ze zijn.

Ik zou zeggen: oordeel zelf, maar lees in ieder geval Marjane Satrapi, Persepolis, tweede druk van de eendelige uitgave net uitgekomen (augustus 2006), in een volgens mij redelijk trouwe vertaling uit het Frans van van Toon Dohmen.

Gerelateerde posts Na deze post is mijn kennis van de wondere wereld van de Mujahedin met sprongen toegenomen. Zie SFVI: niet doen en Alfabetsoep.

Een auto is geen luxe

Nieuws in de categorie "deden ze dat dan nog niet?" hoorde ik in de auto terug uit Enschede op de BBC-radio: Renault ontwerpt nu auto's "with the end price in mind". Opeens begrijp ik waarom auto's zo duur zijn. Maar welke Renault was dat dan? Door een plaatselijk onweer was de radio gestoord, dus ik hoorde het fijne er niet van. Checken. Het zal over de Dacia Logan gegaan zijn. Een mooi initiatief, want zoals elke Rus weet:

Een auto is geen luxe, maar een vervoermiddel.

Dit citaat, waar in Rusland eindeloos op gevarieerd wordt - dat is ook heel makkelijk, je hoeft alleen maar de puntjes in te vullen: "... is geen ..., maar ...", waarbij je desnoods op niet één van die plaatsen het oorspronkelijke woord laat staan - is afkomstig van Ilf en Petrov, en wordt in de mond gelegd van de oplichter Ostap Bender, in het meesterwerk Het gouden kalf.

Dat Bender dat boek nog haalde, is een klein wonder, want hij sterft aan het einde van het eerste boek over zijn avonturen, De twaalf stoelen. Uit het (alleen Engelstalige) Wikipedia-artikel over Bender leer ik dat dit een voorbeeld van retconning is. Wat dat allemaal kan inhouden is te veel om op te noemen. Het voorbeeld dat alle jongetjes vroeg of laat leren is het vangnet tussen de rotsen. Zorro (of een tegenstander van Zorro) redde zich ooit zo. En professor Lupardi uit de Kapitein Rob-boeken, zoals Wim de Bie onlangs memoreerde (scroll omlaag naar 20 juli). Retconning is geen noodgreep, maar een middel om het verhaal voort te zetten.

Naschrift In het Russisch luidt het citaat:

Avtomobil' ne roskoš', a sredstvo peredviženija

Heel letterlijk vertaald:

Automobiel geen luxe, maar middel [van] verplaatsing

Het Russisch kent geen lidwoorden en je laat het woordje "is" meestal weg; die moet je in vertaling naar correct Nederlands dus toevoegen. Dat maakt die vertaling drie lettergrepen langer. Maar in het Nederlands zeggen we meestal geen "automobiel" meer, maar "auto" (twee lettergrepen minder), en kennen we het keurige woord "vervoermiddel" voor "sredstvo peredviženija" (vierlettergrepen minder), dus hebben we voor de afwisseling eens een vertaling die compacter is dan het origineel.

Dat is mooi, maar de Nederlandse versie

Een auto is geen luxe, maar een vervoermiddel

is wel erg onevenwichtig, met die korte clincher - "sredstvo peredviženija" bouwt prachtig op. Waarschijnlijk daarom heeft S. van Praag, die ik in mijn stukje over de "Russische Bibliotheek" van het Kruidvat een goedwillende amateur noemde, een woordje toegevoegd. Karel van het Reve, die Ilf en Petrov leerde kennen via "de dikke van Praag" schrijft:

Mompelt een Rus in mijn bijzijn: "De automobiel is geen luxe..." dan vul ik automatisch aan: "... maar een nuttig vervoermiddel." Karel van het Reve, 'Waar zijn mijn lievelingstijgers' in De Russen in mijn kast (Amsterdam 1990) p. 67-76, p. 70

Dat toevoegen van "nuttig" is eigenlijk niet goed te praten, maar het is net als met de Asterix-vertalingen. Goed of slecht, als je ermee bent opgegroeid wil je niets anders meer.

Lachen

Het voordeel van pas in september met mijn cursus Chinees te beginnen: ik kan, zoals ik altijd heb gedaan, vooruit bladeren in mijn leerboek, maar nu gaat dat eens niet ten koste van mijn huiswerk. Ik word ik getroffen door een uitleg over lachen.

Lachen (笑 xiào) is een afwijking van de conventie en kan een uitdrukking van verschillende emoties zijn:

• Soms is het een reactie op een tragische situatie; in dit geval geeft het aan dat men afstand neemt van de gebeurtenissen of dat men de ander niet in verlegenheid wil brengen (惨笑 cănxiào).
  
• Een uiting van boosheid of een manier om zijn boosheid te beheersen (冷笑 lěngxiào).
  
• Een teken dat men iets niet begrijpt; in deze situatie wordt het gebruikt om geen gezichtsverlies te lijden.
  

Joël Bellasen, A key to Chinese speech and writing (Beijing 1997), p. 106

Als we ons even niet afvragen hoe zeker dit allemaal is, dan vind ik de tweede variant het verrassendst. Ik ken er geloof ik geen voorbeelden van, maar ik ben dan ook nog nooit in China geweest en ken weinig Chinezen.

Over de eerste variant schreef Adriaan van Dis uitgebreid in Barbaar in China (herinner ik me, heb het boekje niet bij de hand). Het lijkt op ons leedvermaak, maar dat is het niet echt, zoals ook blijkt uit de nuancering "om de ander niet in verlegenheid te brengen". Lachen uit onmacht is het meer. Ik ben bang dat deze vorm niet uniek is voor China, maar in alle samenlevingen voorkomt waar onrechtvaardigheid, het getroffen worden door het noodlot, zo gewoon is, dat andere reacties (helpen, verontwaardigd zijn, je sympathie uitspreken) zinloos zijn. "Ik lach om niet te huilen."

Ook de derde variant lijkt me niet uniek voor Chinezen. Ik werd er in Rusland vaak mee geconfronteerd. Maakte ik tijdens een gesprek een opmerking die buiten de verwachte clichés viel, dan werd daar vaak om gelachen. Goed, mijn minder dan perfecte Russisch zal meegespeeld hebben. Maar als ik een grappige taalfout maakte werd dat ook uitgesproken. Het kan dus inderdaad onbegrip zijn geweest - en onwil, a priori, om een buitenlander te begrijpen, want die begrijpt toch niets van Rusland.

Ik ervoer dat lachen altijd als uitlachen. Het was prettig geweest als er iets over in mijn leerboek Russisch had gestaan. Dat dat niet het geval was, heeft er ongetwijfeld mee te maken dat dat een Russiche uitgave was.

Illarionov in Kommersant, IHT en NRC

Het is maar een kleinigheidje, maar maar ik ben 40 en dan mag je je, vind ik, druk maken over kleinigheidjes. In de NRC van vandaag staat in het katern Opinie & Debat een stuk van Andrei Illarionov. Eronder staat dat een langere versie van het artikel eerder verscheen in de Russische krant Kommersant. Dat ergert me, omdat ik hetzelfde stuk al in de International Herald Tribune van 25 januari las. Ook daar stond onder dat het een verkorte versie van een originele publicatie uit de Kommersant was.

Die originele publicatie heb ik er nu maar bijgezocht: leest u Russisch, klik dan hier.

Wat ik al vermoedde is eenvoudig aan te tonen: het artikel in de NRC is een vertaling van het artikel in de IHT. De geschrapte zinnen en alinea's zijn precies dezelfde en (hoewel de zinsbouw in het Engels vrij dicht bij het Russisch is gebleven) uit het Engels vertaald - ook als je geen Russisch kent zie je het bijvoorbeeld aan de toegevoegde gedachtestreepjes.

Waarom ergert me dat zo?

De NRC doet het voorkomen of ze dat artikel zelf hebben ontdekt, samengevat en vertaald. Dat is een beetje geniepig. Wie door de krant bladert en misschien niet eens het hele stuk van Illarionov heeft gelezen ziet wél het cursieve Een langere versie van dit artikel verscheen eerder in de Russische krant 'Kommersant' en denkt ongeveer als volgt: "toch maar weer mooi de NRC, daar zijn ze echt geïnformeerd, houden zelfs Russisch kranten bij! En vertalen ze het (moeilijke taal, Russisch) en halen ze er ook nog eens de essentie uit (zo'n breedsprakige Rus, het origineel was natuurlijk drie keer zo lang als het nu is).

Daar komt bij dat dit een zogenaamde "sleeper" is, een stuk dat je rustig kunt laten liggen voor als je eens niets anders hebt. Blijkbaar was dat nu zover. Maar anders dan bij actuele artikelen heb je, lijkt me tenminste, bij sleepers de mogelijkheid je huiswerk nog eens na te kijken. De IHT had dit stuk snel verwerkt: het stond op 23 januari in de Kommersant en op 25 januari (dus minder dan twee dagen later, er is 8 uur tijdverschil tussen Moskou en New York) in de IHT. Dat kan van invloed zijn geweest op de kwaliteit van de samenvatting. De ongeveer 25% die uit het oorspronkelijke artikel is geschrapt is op een aantal punten best verhelderend. Je zou makkelijk een andere keuze kunnen maken. Maar de NRC volgt slaafs de Amerikaanse versie.

Behalve dan in de alinea over de G8-top in Sint-Petersburg, en ongeveer de helft van de alinea daarboven. Die staat noch in de Russische, noch in het Amerikaanse versie. Een paar fragmenten daaruit heb ik in het Engels en het Russisch op Internet terug kunnen vinden. Als er een versie in omloop is waarvan dit artikel wel als samenvatting mag gelden, is mijn ergernis over de slordige bronverwijzing er niet minder om. In het Studiehuis leer je het beter.

Russische Bibliotheek bij Kruidvat? Hoedt u voor namaak!

Voor de zekerheid: er is maar één Russische Bibliotheek, en dat is de geweldige, unieke, monumentale uitgave van Van Oorschot, waaraan grote vertalers als Aleida Schot, Charles B. Timmer, Tom Eekman en Karel van het Reve hun bijdrage leverden. Overigens bijna onbezoldigd: Van het Reve schrijft dat hij het bedrag dat hij voor zijn Toergenjev-vertalingen ontving volledig aan een secretaresse zou zijn kwijtgeweest als in plaats van zijn vrouw een secretaresse ze zou hebben uitgetypt. Zo'n project was het. En iedereen die zich wel eens te buiten gaat aan een skivakantie hoeft niet meer te doen dan zo'n skivakantie over te slaan om het resultaat in huis te kunnen krijgen.

Wat durven nu de mensenvrienden van het Kruidvat? Ze durven een serie inferieure vertalingen van klassieke (en minder klassieke, daarover zodadelijk) Russische schrijvers uit te geven onder de naam... Russische Bibliotheek. Daar is over nagedacht. Ongetwijfeld is die naam onbeschermd, en niet te beschermen, want te algemeen. Maar een groot bedrijf zou het toch niet nodig moeten hebben om zo schaamteloos mee te liften op een zorgvuldig opgebouwde naamsbekendheid. Ik mijd deze keten voortaan, en hoop dat iedereen die goede vertalingen én eerlijk ondernemerschap een warm hart toedraagt hetzelfde doet.

Een ding is raadselachtig. In de reeks zijn vertalingen opgenomen van Poesjkin, Gogol, Toergenjev, Dostojevski, Tostoj, Tsjechov, Gorki en... Maximov. Who the hell is Maximov? Wel, Vladimir Jemeljanovitsj Maksimov werd in 1930 geboren, stierf in 1996 en kan bij echte kenners van de Russische geschiedenis van de twintigste eeuw (zo'n kenner ben ik niet) bekend zijn als dissident, is misschien ook wel een goede schrijver, maar hoort absoluut niet in een rijtje van klassieken thuis (Gorki eigenlijk ook niet, maar die is tenminste nog bekend). Nog merkwaardiger is dat de vertaling van Karantin is gemaakt door Arthur Langeveld, die van een heel ander kaliber is dan een goedwillende amateur als S. van Praag - anders dan Van Praag indertijd kent hij echt Russisch, bijvoorbeeld. Wat doet Langeveld in dit gezelschap? Heeft hij toestemming gegeven voor het gebruik van zijn vertaling (oorspronkelijk gepubliceerd in 1975)? Wist hij dat het om een broddelreeks zou waarmee het Kruidvat een middelvinger op zou steken naar de uitgeverij die net zijn alom geprezen vertaling van de Broers Karamazov van Dostojevski in de winkels heeft gebracht? Of heeft hij een naamgenoot?

Uit de echte Russische Bibliotheek. Klik hier voor meer informatie. Dit deel (968 blz) kost slechts 45 EUR... Voor de "meer dan 3000 pagina's" die het Kruidvat ten onrechte van de vergetelheid redde betaalt u bijna 5 EUR meer!