Russisch en Chinees leren: de verschillen

Tijdens mijn eerste les Russisch zei docent Maurits Nederberg (cartsvo emu nebesnoe, zijn Russisch was prachtig en zijn Pools schijnt nog beter te zijn geweest) iets als: "Als we zo meteen het eerste themaatje uit het boek gaan doen, zal je getroffen worden door de lulligheid. De hele methode is lullig. Lullige tekstjes, lullige tekeningetjes. Dat past helaas bij de Sovjet-Unie, dat is in veel opzichten een heel lullig land."

Het was prettig dat meteen te weten. Als studenten konden we daarna smakelijk lachen om de lulligste verhaaltjes - zo was er De schoonheidsprijs (Priz za krasotu), over een lelijk meisje dat een schoonheidsprijs had gewonnen... voor de mooiste schaakpartij!!!!!!

Niets van dat soort grappen in de Chinese methode waar ik nu Chinees uit leer. "Lullig" is voor die methode ook niet het juiste woord. Welk woord zou wel passen? Bedenk het maar, dit is de eerste Chinese tekstje dat ik gelezen heb:

中国大，日本小。

王: 中国大吗?
马: 中国很大。
王: 日本大吗?
马: 日本不大，很小。

Dit plaatje hoort erbij (let ook op de grenzen die in de zee zijn getrokken):


En dit is de Engelse vertaling die de methode geeft:

China is big, Japan is small

Wang: Is China big?
Ma: China is big.
Wang: Is Japan big?
Ma: Japan isn't big, it's small.

Vreemd is, dat er tijdens de lessen eigenlijk geen grappen worden gemaakt over die thema's. Ik kan daar verschillende verklaringen voor bedenken: heterogene, internationale groep, gebrek aan geldingsdrang bij de leden, beleefdheid jegens de Chinese docente, de natuurlijke tolerantie van de wat oudere studenten (en die weer voortkomt uit het gelaten besef dat niets volmaakt is, een besef dat kan overgaan in waardering voor alles wat mensen überhaupt tot stand weten te brengen, inclusief dit leerboek). Maar vreemd blijft het.

Maar vandaag werd het de docente klaarblijkelijk wat te veel. In de officiële vertaling maar weer:

What is the population of China?

Zhang: Let me ask you a question. What is the population of China?
Wang: I don't know, a lot surely!
Zhang: Let me ask you another question, how long are the Yangtze and the Yellow Rivers?
Wang: I don't know, probably very long.
Zhang: So, what do you know?
Wang: I know that the population of Sichuan is very large, that China has a lot of bicycles and that Chinese people eat with chopsticks.
Zhang: Do you know where Confucius' birthplace is?
Wang: In Shandong.
Zhang: What else do you know?
Wang: Shandong is east of Shanxi. Hunan is south of Hubei.

De docente viel over Zhang's "Wat weet je eigenlijk wel?". Ze verzekerde ons dat het als erg onwellevend zou worden ervaren als je die vraag in het echt zou stellen. Ik hoop het maar.

Vertalen met Poetin

Vladimir Poetins eigen "Yo Blair"-monoloog is leerzaam voor beginnende vertalers en studenten Russisch. Laten we eens kijken.

Nee, eerst moeten we ons afvragen: heeft hij dit echt zo gezegd? Antwoord: ja. De Kommersant, die dit publiceerde, zou inmiddels gesloten zijn als het niet letterlijk van band getranscribeerd was. Daarom is dit onbetwistbaar een uniek stukje spreektaal van een Russische leider die niet beseft dat hij in beeld is.

– Привет передайте своему президенту! Оказался очень мощный мужик! Десять женщин изнасиловал! Я никогда не ожидал от него! Он нас всех удивил! Мы все ему завидуем!

Vertalen maar!

De eerste zin, (ik zal verder de wetenschappelijke transcriptie aanhouden, dat staat minder interessantdoenerig dan Cyrillisch en is korter en ondubbelzinniger dan Nederlandse transcripties:) Privet peredajte svoemu prezidentu! geeft de vertaler geen grote moeilijkheden. Hoewel... Zou Poetin "je" of "u" zeggen tegen Ehud Olmert, premier van Israël? Het -te van peredajte (geef, breng over) hoort bij het persoonlijk voornaamwoord vy, en dat vertaal je normaliter als "u". Maar op de schaal van formeel naar informeel zeggen Russen nog vy waar wij al "je" zouden zeggen. Hoe informeel is Poetin met Olmert? Gelukkig kunnen we het een beetje in het midden houden door hem nog wel "u" te laten zeggen, maar voor Privet peredajte de algemeen bruikbare Nederlandse spreektaalvariant "Doe de groeten" te kiezen, wat gelukkig heel goed kan. Is "jullie", een andere vorm die de kloof tussen "uw" en "je" zou kunnen overbruggen, misschien nog mogelijk? Ik denk het niet... Poetin zegt svoemu, niet vasjemu, en verwijst dus direct naar de relatie tot de aangesprokene. Dus:

Doe de groeten aan uw president!

Die president is uiteraard de wél in moeilijkheden verkerende Moshe Katsav. Wat voor iemand blijkt hij echter volgens Poetin te zijn? Okazalsja očen' moščnyj mužik. Een očen' moščnyj mužik dus. "Moezjiek" vind je als Nederlands woord in de Grote Van Dale, met als verklaring Russische (kleine) boer. Maar in het hedendaagse Russisch wordt het veel vaker in de betekenis van "kerel" of "vent" gebruikt. Werkt allebei, ik moet kiezen en hou het op "kerel". Maar wat doen we met moščnyj? "Machtig" of "krachtig" zijn de vertalingen die zich zouden opwerpen als je geen context had. Maar in dit verband zitten ze de vertaler niet lekker. Ze zijn te ongewoon: een "machtige kerel", een "krachtige kerel" - zeg je dat echt?

Gelukkig hebben we tegenwoordig met het Internet in combinatie met Google het soort corpus onder handbereik waar taalkundigen jarenlang van gedroomd hebben. En verdomd, beide worden gebruikt: "machtige kerel" geeft 153 resultaten, "krachtige kerel" nog altijd 65. Maar ik moet zeggen dat de tekstfragmenten me niet overtuigen. Nee, dan is "flinke kerel" (906 resultaten) een stuk beter. Statistisch nog veel beter is "stoere kerel" (19.100 resultaten), maar naar mijn smaak begint dat te sterk af te wijken van de bedoeling. We laten onze vertaling niet alleen van grote getallen afhangen. "Flink" wordt het.

Okazalsja kan je letterlijk vertalen als "bleek", maar dat zou niet juist zijn. Okazat'sja is een perfectief werkwoord, en een van de dingen die een spreker daarmee kan aanduiden, is dat er sprake is van een toestandswisseling. Katsav leek eerst een kleurloze figuur, maar nu weten we dat hij een flinke kerel is. Wanneer die toestandswisseling precies optrad doet er niet toe, we zijn geïnteresseerd in de huidige situatie:

Blijkt een flinke kerel te zijn!

Nu ik dat zo zie staan, bedenk ik dat "echte kerel" ook goed zou werken. Maar daar is een groot bezwaar tegen: "echt" is de voor de hand liggende vertaling van het heel gewone Russische nastojaščij, en dat zei Poetin niet.

Nu wordt het smeuïg. Elke vertaler weet: een neutrale vertaling bestaat niet, en een vertaling die je zonder nadenken maakt omdat er geen vuiltje aan de lucht lijkt, kan later opeens aanleiding tot misverstanden geven. De volgende zin is te makkelijk om waar te zijn:

Tien vrouwen verkracht!

Niets tegen in te brengen. Ook in het Nederlands is dit de natuurlijkste woordvolgorde. En voor geen van de drie woorden geven de woordenboeken serieus te nemen alternatieven. Tien. Vrouwen. Verkracht. Het probleem is alleen: heeft het woord iznasilovat' dezelfde gevoelswaarde als "verkrachten"? De definities in het Nederlandse en het Russische wetboek van strafrecht ontlopen elkaar nauwelijks. Maar het is me nu te doen om de perceptie van de gemiddelde gebruiker. Zou die ooit gemeten zijn? In de vertaalsector kennen we de zogenaamde connotation check, maar we zijn hier naar iets veel subtielers op zoek. Eigenlijk zou je met enkele honderden Russen en Nederlanders diepte-interviews moeten houden om hier iets gefundeerds over te kunnen zeggen.

Mijn vermoeden is alleen dat waar het woord "verkrachting" bij Nederlanders een associatie met geweld oproept, iznasilovanie voor Russen, althans voor Russische mannen, of in ieder geval voor niet te fijngevoelige types onder de Russische mannen, eerder het pakken van een vrouw zonder al te veel inleiding is. Maar om nu maar in plaats van "verkracht" "gepakt" te gaan gebruiken gaat me weer veel te ver - al kán Poetin hebben gedacht dat Katsav een soort Bill Clinton is, die erbij gelapt wordt door spijtoptantes. Ook een moščnyj mužik trouwens, Clinton, Russische mannen waren weg van hem, en niet om zijn pogingen het Amerikaanse ziektekostenverzekeringsstelsel te hervormen.

Als vertalers moeten we dus erkennen dat er geen bevredigende oplossing is. Niets schrijven kan ook niet. "Tien vrouwen verkracht!" noteren we, wetend dat op het moment dat Nederlandse lezers de vertaling onder ogen krijgen, zij de conclusie zullen trekken dat Poetin seksueel geweld tegen vrouwen flink vindt.

Ja nikogda ne ožidal ot nego is interessant omdat je als Nederlander niet uit jezelf op het idee zou komen ėto (of ėtogo) weg te laten. Dit is spreektaal van niveau, maar wel goed te vertalen - letterlijk, maar niet onhandig:

Dat had ik nooit van hem verwacht!

Je zou, om helemaal het staccato-ritme van deze zinnetjes te handhaven, het woordje "dat" kunnen weglaten. Dat gebeurt steeds meer in het Nederlands, maar vooralsnog weiger ik daar aan mee te doen. Ik vind het ook te posh, te Jellie van Eenennaam. Nee, Poetin mag dan prachtig ėto weglaten, als hij Nederlands sprak zou hij zeker nog een paar jaar "dat" zeggen.

On nas vsech udivil! geeft weer een aspectprobleem. Deze keer ben ik geneigd niet de tegenwoordige tijd, maar het voltooid deelwoord te gebruiken, omdat dat weer heel natuurlijk Nederlands gaat opleveren: "Hij heeft ons allemaal verbaasd!" Hmmm... Ís dit natuurlijk Nederlands? Google is onverbiddelijk: geen resultaten, ook niet als je "allemaal" weglaat. Dat is even sterk. Maar het is volkomen terecht. Ik denk dat ik me liet meeslepen door een verblinding voor normaal gebruik van de moedertaal die vertalers af en toe overvalt. Iets verbaast je, niet iemand.

Je kan dit op verschillende manieren oplossen. Ik wil graag een korte manier, en daarvoor moeten we een Russisch woordje opofferen. Je kan on, "hij", weglaten: "We waren allemaal verbaasd!" Maar beter nog lijkt het me "verbazen" los te laten en door "verrassen" te vervangen. De vrolijke associaties die dat woord oproept passen wel bij de toon van het geheel.

Hij heeft ons allemaal verrast!

De laatste zin is weer makkelijk. My vse emu zaviduem!

We zijn allemaal jaloers op hem!

Alleen die herhaling van "allemaal" komt opeens wat overdreven over. Het Russische vse heeft maar één lettergreep en wordt een zin eerder nog verbogen ook. Dat valt veel minder op. "Allemaal" liever weglaten? Zouden we het missen? Nee, missen zouden we het niet. Maar we laten het staan, want hoe kort het fragment ook is, we hebben al genoeg water bij de wijn moeten doen om er correct Nederlands van te maken. Dan maar iets minder soepel.

Een auto is geen luxe

Nieuws in de categorie "deden ze dat dan nog niet?" hoorde ik in de auto terug uit Enschede op de BBC-radio: Renault ontwerpt nu auto's "with the end price in mind". Opeens begrijp ik waarom auto's zo duur zijn. Maar welke Renault was dat dan? Door een plaatselijk onweer was de radio gestoord, dus ik hoorde het fijne er niet van. Checken. Het zal over de Dacia Logan gegaan zijn. Een mooi initiatief, want zoals elke Rus weet:

Een auto is geen luxe, maar een vervoermiddel.

Dit citaat, waar in Rusland eindeloos op gevarieerd wordt - dat is ook heel makkelijk, je hoeft alleen maar de puntjes in te vullen: "... is geen ..., maar ...", waarbij je desnoods op niet één van die plaatsen het oorspronkelijke woord laat staan - is afkomstig van Ilf en Petrov, en wordt in de mond gelegd van de oplichter Ostap Bender, in het meesterwerk Het gouden kalf.

Dat Bender dat boek nog haalde, is een klein wonder, want hij sterft aan het einde van het eerste boek over zijn avonturen, De twaalf stoelen. Uit het (alleen Engelstalige) Wikipedia-artikel over Bender leer ik dat dit een voorbeeld van retconning is. Wat dat allemaal kan inhouden is te veel om op te noemen. Het voorbeeld dat alle jongetjes vroeg of laat leren is het vangnet tussen de rotsen. Zorro (of een tegenstander van Zorro) redde zich ooit zo. En professor Lupardi uit de Kapitein Rob-boeken, zoals Wim de Bie onlangs memoreerde (scroll omlaag naar 20 juli). Retconning is geen noodgreep, maar een middel om het verhaal voort te zetten.

Naschrift In het Russisch luidt het citaat:

Avtomobil' ne roskoš', a sredstvo peredviženija

Heel letterlijk vertaald:

Automobiel geen luxe, maar middel [van] verplaatsing

Het Russisch kent geen lidwoorden en je laat het woordje "is" meestal weg; die moet je in vertaling naar correct Nederlands dus toevoegen. Dat maakt die vertaling drie lettergrepen langer. Maar in het Nederlands zeggen we meestal geen "automobiel" meer, maar "auto" (twee lettergrepen minder), en kennen we het keurige woord "vervoermiddel" voor "sredstvo peredviženija" (vierlettergrepen minder), dus hebben we voor de afwisseling eens een vertaling die compacter is dan het origineel.

Dat is mooi, maar de Nederlandse versie

Een auto is geen luxe, maar een vervoermiddel

is wel erg onevenwichtig, met die korte clincher - "sredstvo peredviženija" bouwt prachtig op. Waarschijnlijk daarom heeft S. van Praag, die ik in mijn stukje over de "Russische Bibliotheek" van het Kruidvat een goedwillende amateur noemde, een woordje toegevoegd. Karel van het Reve, die Ilf en Petrov leerde kennen via "de dikke van Praag" schrijft:

Mompelt een Rus in mijn bijzijn: "De automobiel is geen luxe..." dan vul ik automatisch aan: "... maar een nuttig vervoermiddel." Karel van het Reve, 'Waar zijn mijn lievelingstijgers' in De Russen in mijn kast (Amsterdam 1990) p. 67-76, p. 70

Dat toevoegen van "nuttig" is eigenlijk niet goed te praten, maar het is net als met de Asterix-vertalingen. Goed of slecht, als je ermee bent opgegroeid wil je niets anders meer.

En de negers in Amerika dan?

Russische moppen zijn verschrikkelijk leuk, als je ze begrijpt. Van de vele die ik heb gehoord begrijp ik er een paar. De kans is groot dat u de onderstaande niet zonder de nodige achtergrondkennis zou begrijpen, daarom probeer ik die eerst te geven.

• Russen kunnen enigszins paranoïde zijn. Of laat ik zeggen dat ze minder snel dan West-Europeanen en Amerikanen geneigd zijn de intenties van hun gesprekspartner gunstig te duiden.
  
• Wat er ook mis was in de Sovjet-Unie (en er was véél mis!) - de metro in Moskou reed. Hij reed zelfs geweldig. Razendsnel en zo frequent dat het niemand moeilijk viel om gedisciplineerd op de volgende metro te wachten als de vorige vol was gelopen. En voor de prijs hoefde je het ook niet te laten.
  
• Een van de stokpaardjes van de Sovjet-propaganda waren de afschuwelijke vernederingen waaraan de armen onder het kapitalisme werden blootgesteld. En dan met name de negers in Amerika. In een documentaire van Aliona van der Horst zie je een Rus die disciplinair in een psychiatrische inrichting was opgesloten op de vraag hoe hij daar werd behandeld antwoorden: "Als een neger in Amerika". Erger kan het niet.
  

De mop is kort:

Amerikaan, in de metro tegen een Moskoviet: "Wat een geweldige metro!"
Moskoviet, van woede naar woorden zoekend: "... How about negroes in America!"

Opening van het eerste deel van de Cirkellijn (Kol'tsevaja linija), 1 januari 1950. Ik zou graag weten wie de lintknipper is. En de lintstrakhoudster.

Illarionov in Kommersant, IHT en NRC

Het is maar een kleinigheidje, maar maar ik ben 40 en dan mag je je, vind ik, druk maken over kleinigheidjes. In de NRC van vandaag staat in het katern Opinie & Debat een stuk van Andrei Illarionov. Eronder staat dat een langere versie van het artikel eerder verscheen in de Russische krant Kommersant. Dat ergert me, omdat ik hetzelfde stuk al in de International Herald Tribune van 25 januari las. Ook daar stond onder dat het een verkorte versie van een originele publicatie uit de Kommersant was.

Die originele publicatie heb ik er nu maar bijgezocht: leest u Russisch, klik dan hier.

Wat ik al vermoedde is eenvoudig aan te tonen: het artikel in de NRC is een vertaling van het artikel in de IHT. De geschrapte zinnen en alinea's zijn precies dezelfde en (hoewel de zinsbouw in het Engels vrij dicht bij het Russisch is gebleven) uit het Engels vertaald - ook als je geen Russisch kent zie je het bijvoorbeeld aan de toegevoegde gedachtestreepjes.

Waarom ergert me dat zo?

De NRC doet het voorkomen of ze dat artikel zelf hebben ontdekt, samengevat en vertaald. Dat is een beetje geniepig. Wie door de krant bladert en misschien niet eens het hele stuk van Illarionov heeft gelezen ziet wél het cursieve Een langere versie van dit artikel verscheen eerder in de Russische krant 'Kommersant' en denkt ongeveer als volgt: "toch maar weer mooi de NRC, daar zijn ze echt geïnformeerd, houden zelfs Russisch kranten bij! En vertalen ze het (moeilijke taal, Russisch) en halen ze er ook nog eens de essentie uit (zo'n breedsprakige Rus, het origineel was natuurlijk drie keer zo lang als het nu is).

Daar komt bij dat dit een zogenaamde "sleeper" is, een stuk dat je rustig kunt laten liggen voor als je eens niets anders hebt. Blijkbaar was dat nu zover. Maar anders dan bij actuele artikelen heb je, lijkt me tenminste, bij sleepers de mogelijkheid je huiswerk nog eens na te kijken. De IHT had dit stuk snel verwerkt: het stond op 23 januari in de Kommersant en op 25 januari (dus minder dan twee dagen later, er is 8 uur tijdverschil tussen Moskou en New York) in de IHT. Dat kan van invloed zijn geweest op de kwaliteit van de samenvatting. De ongeveer 25% die uit het oorspronkelijke artikel is geschrapt is op een aantal punten best verhelderend. Je zou makkelijk een andere keuze kunnen maken. Maar de NRC volgt slaafs de Amerikaanse versie.

Behalve dan in de alinea over de G8-top in Sint-Petersburg, en ongeveer de helft van de alinea daarboven. Die staat noch in de Russische, noch in het Amerikaanse versie. Een paar fragmenten daaruit heb ik in het Engels en het Russisch op Internet terug kunnen vinden. Als er een versie in omloop is waarvan dit artikel wel als samenvatting mag gelden, is mijn ergernis over de slordige bronverwijzing er niet minder om. In het Studiehuis leer je het beter.

Russische Bibliotheek bij Kruidvat? Hoedt u voor namaak!

Voor de zekerheid: er is maar één Russische Bibliotheek, en dat is de geweldige, unieke, monumentale uitgave van Van Oorschot, waaraan grote vertalers als Aleida Schot, Charles B. Timmer, Tom Eekman en Karel van het Reve hun bijdrage leverden. Overigens bijna onbezoldigd: Van het Reve schrijft dat hij het bedrag dat hij voor zijn Toergenjev-vertalingen ontving volledig aan een secretaresse zou zijn kwijtgeweest als in plaats van zijn vrouw een secretaresse ze zou hebben uitgetypt. Zo'n project was het. En iedereen die zich wel eens te buiten gaat aan een skivakantie hoeft niet meer te doen dan zo'n skivakantie over te slaan om het resultaat in huis te kunnen krijgen.

Wat durven nu de mensenvrienden van het Kruidvat? Ze durven een serie inferieure vertalingen van klassieke (en minder klassieke, daarover zodadelijk) Russische schrijvers uit te geven onder de naam... Russische Bibliotheek. Daar is over nagedacht. Ongetwijfeld is die naam onbeschermd, en niet te beschermen, want te algemeen. Maar een groot bedrijf zou het toch niet nodig moeten hebben om zo schaamteloos mee te liften op een zorgvuldig opgebouwde naamsbekendheid. Ik mijd deze keten voortaan, en hoop dat iedereen die goede vertalingen én eerlijk ondernemerschap een warm hart toedraagt hetzelfde doet.

Een ding is raadselachtig. In de reeks zijn vertalingen opgenomen van Poesjkin, Gogol, Toergenjev, Dostojevski, Tostoj, Tsjechov, Gorki en... Maximov. Who the hell is Maximov? Wel, Vladimir Jemeljanovitsj Maksimov werd in 1930 geboren, stierf in 1996 en kan bij echte kenners van de Russische geschiedenis van de twintigste eeuw (zo'n kenner ben ik niet) bekend zijn als dissident, is misschien ook wel een goede schrijver, maar hoort absoluut niet in een rijtje van klassieken thuis (Gorki eigenlijk ook niet, maar die is tenminste nog bekend). Nog merkwaardiger is dat de vertaling van Karantin is gemaakt door Arthur Langeveld, die van een heel ander kaliber is dan een goedwillende amateur als S. van Praag - anders dan Van Praag indertijd kent hij echt Russisch, bijvoorbeeld. Wat doet Langeveld in dit gezelschap? Heeft hij toestemming gegeven voor het gebruik van zijn vertaling (oorspronkelijk gepubliceerd in 1975)? Wist hij dat het om een broddelreeks zou waarmee het Kruidvat een middelvinger op zou steken naar de uitgeverij die net zijn alom geprezen vertaling van de Broers Karamazov van Dostojevski in de winkels heeft gebracht? Of heeft hij een naamgenoot?

Uit de echte Russische Bibliotheek. Klik hier voor meer informatie. Dit deel (968 blz) kost slechts 45 EUR... Voor de "meer dan 3000 pagina's" die het Kruidvat ten onrechte van de vergetelheid redde betaalt u bijna 5 EUR meer!