Vertalen met allure

Wat ik in veertien jaar in het Engels communiceren, waarbij het helaas regelmatig over gemaakte fouten ging, nooit beseft heb: dat een "error" blijkbaar minder erg is dan een "mistake". Of niet?

Het volgende Kennedy-citaat kende ik nog niet:

This administration intends to be candid about its errors. For as a wise man once said, "An error does not become a mistake until you refuse to correct it." We intend to accept full responsibility for our errors.... We're not going to have any search for scapegoats ... the final responsibilities of any failure are mine, and mine alone.

Het citaat wordt (in langere of kortere vorm) regelmatig geciteerd om Kennedy ten voorbeeld te houden aan anderen - vooral natuurlijk aan president Bush, die geen verantwoordelijkheid voor zijn Irak-fout wil nemen, en al helemaal niet van zins is hem te corrigeren. Ik las het in een column van Michael Shermer in Scientific American, die uitlegt dat corrigeren in dit geval zou betekenen: de situatie niet erger maken dan hij al is door er nog meer geld en mensenlevens achteraan te gooien. Shermer weet echter dat die beslissing onwaarschijnlijk is, omdat Bush het, net als de meeste andere mensen, psychologisch niet aankan dat die geweldige offers helemaal voor niets zijn geweest. Toch moet je dat accepteren. Wat je bij het pokeren in de pot hebt gestopt is niet meer van jou. Als je slechte kaarten hebt moet je je verlies nemen, niet nog meer "investeren" in een steeds onwaarschijnlijkere overwinning.

Maar daar gaat het me nu niet om. Ook niet om de interessante vraag of die 'wise man' uit het citaat Kennedy zelf was. In het algemeen lijkt het aan hem toegeschreven te worden, maar dat kan luiheid of slecht lezen van de citeerders zijn. Een andere toeschrijving die ik vond is aan Grand Admiral Thrawn, waaruit blijkt dat Star Wars niet onderschat mag worden als bron van wijsheid. Maar de meest authentieke kandidaat lijkt me toch O.A. Battista, een vergeten katholieke auteur die echter in 1960, een jaar voor het citaat van Kennedy, mooi wel goed was voor 19.000 "original epigrams", die in 50 kranten in Canada en de VS waren verschenen. Maar dat was dus niet iemand die je met naam en toenaam als bron noemde.

Ik zat dus met de vraag: is een error inderdaad minder erg dan een mistake? Is, laten we zeggen, een error een vergissing (en vergissen is menselijk), terwijl een mistake een (verwijtbare) fout is? Vraagbaken op Internet bevestigen dat niet: zie bijvoorbeeld hier, hier en hier.

Van Dale geeft voor error inderdaad eerst "vergissing", en daarna pas "dwaling, fout, zonde", en voor mistake "fout, vergissing". Maar uit de voorbeelden blijkt dat de woorden qua betekenis inwisselbaar zijn. Je gebruikt ze in verschillende situaties, maar welk woord het wordt, is niet afhankelijk van de ernst van de situatie:

by mistake per abuis, per ongeluk; take someone's umbrella in mistake for one's own iemands paraplu i.p.v. zijn eigen meenemen; make the mistake of speaking too soon de fout begaan voor je beurt te spreken; my mistake mijn fout, ik vergis me; (informeel) and no mistake, there's no mistake about it daar kun je van op aan, en dat is zeker; make no mistake begrijp dat goed

human error menselijke fout; in error per vergissing, abusievelijk; be in error zich vergissen; error of judgement beoordelingsfout; (Bijbel) (realize) the error of one's ways de dwalingen zijns weegs (inzien)

Wacht: the error of one's ways, of, beter nog the error of his ways. Nu praten we! De dwalingen zijns weegs kunnen immers nog gekeerd worden, en wat een mooi Nederlands is dat. Keer je je dwalingen niet, dan zit je pas écht fout.

Deze error, die je dus als "dwaling" zou moeten vertalen, maakt het citaat tot meer dan een ideetje. Het krijgt een bijbelse allure (om niet te zeggen een Star Wars-allure). En je begrijpt meteen waarom je in het Engels "to err is human" kunt laten volgen door "to forgive divine" (een citaat van Alexander Pope, dat echter niet meer als citaat wordt herkend). Probeer dat eens in het Nederlands: "Vergissen is menselijk, vergeven goddelijk." Brrr.

Wat alleen jammer is: Nederlanders gebruiken het woord "dwaling" zo weinig. Het zou me zelfs niet verbazen als jongere generaties het niet meer kennen, als ze niet toevallig rechten studeren. Daarom is de vertaling

Een dwaling wordt pas een fout wanneer je weigert hem te keren

correct, maar onaanvaardbaar hoogdravend, terwijl

een vergissing wordt pas een fout wanneer je weigert hem te herstellen

een onderscheid veronderstelt tussen een vergissing en een fout, dat echter in werkelijkheid niet gevoeld wordt.

(Reminder to self: eens die replica van dat bordje bestellen dat president Truman op zijn bureau had staan:

... ook een mooie om te vertalen.)

Vertalen met Poetin

Vladimir Poetins eigen "Yo Blair"-monoloog is leerzaam voor beginnende vertalers en studenten Russisch. Laten we eens kijken.

Nee, eerst moeten we ons afvragen: heeft hij dit echt zo gezegd? Antwoord: ja. De Kommersant, die dit publiceerde, zou inmiddels gesloten zijn als het niet letterlijk van band getranscribeerd was. Daarom is dit onbetwistbaar een uniek stukje spreektaal van een Russische leider die niet beseft dat hij in beeld is.

– Привет передайте своему президенту! Оказался очень мощный мужик! Десять женщин изнасиловал! Я никогда не ожидал от него! Он нас всех удивил! Мы все ему завидуем!

Vertalen maar!

De eerste zin, (ik zal verder de wetenschappelijke transcriptie aanhouden, dat staat minder interessantdoenerig dan Cyrillisch en is korter en ondubbelzinniger dan Nederlandse transcripties:) Privet peredajte svoemu prezidentu! geeft de vertaler geen grote moeilijkheden. Hoewel... Zou Poetin "je" of "u" zeggen tegen Ehud Olmert, premier van Israël? Het -te van peredajte (geef, breng over) hoort bij het persoonlijk voornaamwoord vy, en dat vertaal je normaliter als "u". Maar op de schaal van formeel naar informeel zeggen Russen nog vy waar wij al "je" zouden zeggen. Hoe informeel is Poetin met Olmert? Gelukkig kunnen we het een beetje in het midden houden door hem nog wel "u" te laten zeggen, maar voor Privet peredajte de algemeen bruikbare Nederlandse spreektaalvariant "Doe de groeten" te kiezen, wat gelukkig heel goed kan. Is "jullie", een andere vorm die de kloof tussen "uw" en "je" zou kunnen overbruggen, misschien nog mogelijk? Ik denk het niet... Poetin zegt svoemu, niet vasjemu, en verwijst dus direct naar de relatie tot de aangesprokene. Dus:

Doe de groeten aan uw president!

Die president is uiteraard de wél in moeilijkheden verkerende Moshe Katsav. Wat voor iemand blijkt hij echter volgens Poetin te zijn? Okazalsja očen' moščnyj mužik. Een očen' moščnyj mužik dus. "Moezjiek" vind je als Nederlands woord in de Grote Van Dale, met als verklaring Russische (kleine) boer. Maar in het hedendaagse Russisch wordt het veel vaker in de betekenis van "kerel" of "vent" gebruikt. Werkt allebei, ik moet kiezen en hou het op "kerel". Maar wat doen we met moščnyj? "Machtig" of "krachtig" zijn de vertalingen die zich zouden opwerpen als je geen context had. Maar in dit verband zitten ze de vertaler niet lekker. Ze zijn te ongewoon: een "machtige kerel", een "krachtige kerel" - zeg je dat echt?

Gelukkig hebben we tegenwoordig met het Internet in combinatie met Google het soort corpus onder handbereik waar taalkundigen jarenlang van gedroomd hebben. En verdomd, beide worden gebruikt: "machtige kerel" geeft 153 resultaten, "krachtige kerel" nog altijd 65. Maar ik moet zeggen dat de tekstfragmenten me niet overtuigen. Nee, dan is "flinke kerel" (906 resultaten) een stuk beter. Statistisch nog veel beter is "stoere kerel" (19.100 resultaten), maar naar mijn smaak begint dat te sterk af te wijken van de bedoeling. We laten onze vertaling niet alleen van grote getallen afhangen. "Flink" wordt het.

Okazalsja kan je letterlijk vertalen als "bleek", maar dat zou niet juist zijn. Okazat'sja is een perfectief werkwoord, en een van de dingen die een spreker daarmee kan aanduiden, is dat er sprake is van een toestandswisseling. Katsav leek eerst een kleurloze figuur, maar nu weten we dat hij een flinke kerel is. Wanneer die toestandswisseling precies optrad doet er niet toe, we zijn geïnteresseerd in de huidige situatie:

Blijkt een flinke kerel te zijn!

Nu ik dat zo zie staan, bedenk ik dat "echte kerel" ook goed zou werken. Maar daar is een groot bezwaar tegen: "echt" is de voor de hand liggende vertaling van het heel gewone Russische nastojaščij, en dat zei Poetin niet.

Nu wordt het smeuïg. Elke vertaler weet: een neutrale vertaling bestaat niet, en een vertaling die je zonder nadenken maakt omdat er geen vuiltje aan de lucht lijkt, kan later opeens aanleiding tot misverstanden geven. De volgende zin is te makkelijk om waar te zijn:

Tien vrouwen verkracht!

Niets tegen in te brengen. Ook in het Nederlands is dit de natuurlijkste woordvolgorde. En voor geen van de drie woorden geven de woordenboeken serieus te nemen alternatieven. Tien. Vrouwen. Verkracht. Het probleem is alleen: heeft het woord iznasilovat' dezelfde gevoelswaarde als "verkrachten"? De definities in het Nederlandse en het Russische wetboek van strafrecht ontlopen elkaar nauwelijks. Maar het is me nu te doen om de perceptie van de gemiddelde gebruiker. Zou die ooit gemeten zijn? In de vertaalsector kennen we de zogenaamde connotation check, maar we zijn hier naar iets veel subtielers op zoek. Eigenlijk zou je met enkele honderden Russen en Nederlanders diepte-interviews moeten houden om hier iets gefundeerds over te kunnen zeggen.

Mijn vermoeden is alleen dat waar het woord "verkrachting" bij Nederlanders een associatie met geweld oproept, iznasilovanie voor Russen, althans voor Russische mannen, of in ieder geval voor niet te fijngevoelige types onder de Russische mannen, eerder het pakken van een vrouw zonder al te veel inleiding is. Maar om nu maar in plaats van "verkracht" "gepakt" te gaan gebruiken gaat me weer veel te ver - al kán Poetin hebben gedacht dat Katsav een soort Bill Clinton is, die erbij gelapt wordt door spijtoptantes. Ook een moščnyj mužik trouwens, Clinton, Russische mannen waren weg van hem, en niet om zijn pogingen het Amerikaanse ziektekostenverzekeringsstelsel te hervormen.

Als vertalers moeten we dus erkennen dat er geen bevredigende oplossing is. Niets schrijven kan ook niet. "Tien vrouwen verkracht!" noteren we, wetend dat op het moment dat Nederlandse lezers de vertaling onder ogen krijgen, zij de conclusie zullen trekken dat Poetin seksueel geweld tegen vrouwen flink vindt.

Ja nikogda ne ožidal ot nego is interessant omdat je als Nederlander niet uit jezelf op het idee zou komen ėto (of ėtogo) weg te laten. Dit is spreektaal van niveau, maar wel goed te vertalen - letterlijk, maar niet onhandig:

Dat had ik nooit van hem verwacht!

Je zou, om helemaal het staccato-ritme van deze zinnetjes te handhaven, het woordje "dat" kunnen weglaten. Dat gebeurt steeds meer in het Nederlands, maar vooralsnog weiger ik daar aan mee te doen. Ik vind het ook te posh, te Jellie van Eenennaam. Nee, Poetin mag dan prachtig ėto weglaten, als hij Nederlands sprak zou hij zeker nog een paar jaar "dat" zeggen.

On nas vsech udivil! geeft weer een aspectprobleem. Deze keer ben ik geneigd niet de tegenwoordige tijd, maar het voltooid deelwoord te gebruiken, omdat dat weer heel natuurlijk Nederlands gaat opleveren: "Hij heeft ons allemaal verbaasd!" Hmmm... Ís dit natuurlijk Nederlands? Google is onverbiddelijk: geen resultaten, ook niet als je "allemaal" weglaat. Dat is even sterk. Maar het is volkomen terecht. Ik denk dat ik me liet meeslepen door een verblinding voor normaal gebruik van de moedertaal die vertalers af en toe overvalt. Iets verbaast je, niet iemand.

Je kan dit op verschillende manieren oplossen. Ik wil graag een korte manier, en daarvoor moeten we een Russisch woordje opofferen. Je kan on, "hij", weglaten: "We waren allemaal verbaasd!" Maar beter nog lijkt het me "verbazen" los te laten en door "verrassen" te vervangen. De vrolijke associaties die dat woord oproept passen wel bij de toon van het geheel.

Hij heeft ons allemaal verrast!

De laatste zin is weer makkelijk. My vse emu zaviduem!

We zijn allemaal jaloers op hem!

Alleen die herhaling van "allemaal" komt opeens wat overdreven over. Het Russische vse heeft maar één lettergreep en wordt een zin eerder nog verbogen ook. Dat valt veel minder op. "Allemaal" liever weglaten? Zouden we het missen? Nee, missen zouden we het niet. Maar we laten het staan, want hoe kort het fragment ook is, we hebben al genoeg water bij de wijn moeten doen om er correct Nederlands van te maken. Dan maar iets minder soepel.

Vertalen voor principiëlen

Aardige kerel, die Alexander Stubb, Fins lid van het Europees Parlement. Goed, hij hangt de clown uit en heeft het extreem met zichzelf getroffen, maar op zijn ideeën is niets aan te merken. Hij maakt zich boos over de principiële taalstandpunten van veel Europese politici. Mijn aandacht werd op hem gevestigd door een bericht over geldverspilling door onnodige en zelfs ongebruikte tolkdiensten.

Het leuke is dat Stubb, om zijn belangrijkste argument onontkoombaar te maken, bereid is zijn tegenstanders op allerlei andere punten gelijk te geven. Waar het nu om gaat is dat van de vertaalkosten 16% opgaat aan tolken die duimen zitten te draaien, omdat hun diensten op het laatste moment geannuleerd werden of omdat de parlementsleden voor wie ze bestemd waren domweg niet op kwamen dagen.

Hij wil niet tornen aan het belang van vertalingen - al voel je aan zijn generositeit dat ze ook op dat punt wellicht nog niet van hem zijn:

With 21 official languages in the EU institutions, interpretation eats up less than one percent of the total bloc's budget and Mr Stubb comments, "if that's what it takes for us to understand each other in a sensible way, let's go ahead and pay for it."

Stubb vertegenwoordigt het minderheidsstandpunt dat taal een communicatiemiddel is, en niet een uiting van culturele diversiteit. Hij is grootgebracht met Fins en Zweeds, maar spreekt vloeiend Engels en Frans en bedient zich op officieel niveau alleen van die laatste twee talen. Over het idee dat je in het Europees Parlement je moedertaal moet kunnen spreken is hij ook weer tamelijk genereus, al is hij het er niet mee eens:

We can say that we are communicating with the people back home even when speaking in the European Parliament and of course that's part of it, but I also think that in order for us to have an interesting and lively debate, it's better to communicate in a language which can be understood by most people.

Stubb benadrukt echter de verantwoordelijkheid van de kant van de parlementsleden, die nu in het wilde weg tolken laten aanrukken terwijl ze vaak al weten dat ze er die dag helemaal niet zullen zijn. En een tolk kost in het Europese Parlement, waar lange dagen gemaakt worden en naar Straatsburg moet worden gereisd, maar liefst 1500 euro per dag.

Wat Stubb niet kan zeggen, en daarom zeg ik het: de voorvechters van het behoud van meertaligheid is het niet echt te doen om de culturele diversiteit. Een parlementslid dat een tolk à 1500 euro per dag bestelt voor een vergadering waarbij hij vrijwel zeker niet aanwezig zal zijn, vertoont een aapachtige geldingsdrang, vergelijkbaar met die baas van de UWV die een kantoor liet inrichten voor een bedrag waar je een solide huis van kon kopen. Ze hebben het helemaal niet nodig, maar ze willen laten zien dat ze er zijn.

Verder past dit gedrag bij de door Karel van het Reve besproken opinion chic dat je niet over je mag laten lopen:

[A]ls iemand je vraagt enige macht, enig bezit, enig privilege, enig geld, enig voordeel, enig recht prijs te geven, dan moet je je daartegen uit alle macht verzetten, want je moet één ding goed begrijpen: geef je ze een vinger, dan nemen ze je hele hand. [...] Je moet de vijand op een afstand houden. Als je niet vecht aan de uiterste grenzen van je territorium, dan heb je ze morgen in huis. ('Veel christenen en heidenen zijn er gelijkelijk van overtuigd dat je niet over je mag laten lopen' in: Uren met Henk Broekhuis (Amsterdam 1978), p. 98-101, p. 99.)

Stubb geeft op zijn eigen website een voorbeeld van zulk gedrag:

The most interesting bit of the summit meeting was Chirac's language protest. He left the meeting room when UNICE's French President spoke English. (Bron)

Het beeld is duidelijk. Blijf je aanwezig op een vergadering waar een Fransman Engels spreekt, dan is Engels daar morgen de officiële voertaal. Bestellen we een keer géén tolk Nederlands in Straatsburg, dan ontnemen Stubb en zijn vrienden ons binnenkort het recht op alle Nederlandse vertalingen. De belastingbetaler zal de prijs voor deze principiële houding ongetwijfeld geen bezwaar vinden.

Vertalen is als een vrouw

Op de stripboekenafdeling van Scheltema, waar ik bij nader inzien dus geen Gummbah kocht, had ik nog wel een ander idee: Persepolis van Marjane Satrapi te kopen. Ik moest vrij snel beslissen, want ik had mijn dochter van vijf meegenomen en stripafdelingen zijn tegenwoordig, blijkt, geen plaatsen voor kinderen. Seks en geweld alom, bijna geen normaal boek te vinden.

(Ik betrap me er trouwens op dat ik geweld tegenwoordig minder erg vind dan seks. De kinderen mogen naar Winx Club en wat al niet op de televisie kijken, maar onze shunga's zullen voorlopig niet aan de muur terugkomen. Zo was het ook met de strips: ik liet dochter van vijf verder bladeren in een gewelddadige mangastrip omdat ik twee meter verderop stapels boeken met blote vrouwen op de kaft had gezien. Zolang ze dáár maar niet heen zou lopen.)

Ik was aan Persepolis herinnerd toen een paar dagen eerder op een vertaalnieuwssite een interview met Marjane Satrapi voorbij was geflitst - uit 2004, dat heeft waarschijnlijk met de instellingen van de automatische nieuwsspeurdiensten te maken - waarin Satrapi de flauwe Franse wisecrack "Een vertaling is als een vrouw: ze is óf mooi, óf trouw" ter sprake bracht. Satrapi bleek de voorkeur te geven aan mooie vertalingen.

Terug uit de boekhandel las ik meteen het eerste deel van Persepolis. Nog beduusd door die lectuur moest ik echter nog de gewone boodschappen doen. Voor de deur van Albert Heijn stonden twee Iraniërs. Uiteraard werd ik door een van hen aangesproken (ik word altijd aangesproken, vooral door mensen die te verlegen zijn om iedereen aan te spreken), "over de mensenrechten in Iran". Ik: "Nou, u had me niet op een beter moment kunnen treffen, ik heb net het eerste deel van Persepolis van Marjane Satrapi uit." De Iraniër gaf geen krimp en vertelde over mannen en vrouwen die in Iran doodgemarteld waren. En vroeg of ik de Stichting van de Familieleden van Iran (SFVI) geldelijk wilde steunen.

Daar was ik niet te beroerd voor, maar ik had geen zin weer zo'n vast bedrag per maand over te maken dat alle liefdadigheidsclubs tegenwoordig vragen. 25 EUR in een keer dan, wat ik behoorlijk genereus van mezelf vond - die SFVI zou net zo goed een communistische mantelorganisatie kunnen zijn tenslotte, Satrapi geeft ook een aardig inzicht in de oppositionele krachten in Iran. De man, duizelig van succes (I.V. Stalin) wees me erop dat ik voor 50 EUR een hele folderactie kon betalen, maar nu was het mijn beurt om geen krimp te geven. 25 EUR dus, en thuis maar eens nakijken hoe goed ze zijn.

Ik zou zeggen: oordeel zelf, maar lees in ieder geval Marjane Satrapi, Persepolis, tweede druk van de eendelige uitgave net uitgekomen (augustus 2006), in een volgens mij redelijk trouwe vertaling uit het Frans van van Toon Dohmen.

Gerelateerde posts Na deze post is mijn kennis van de wondere wereld van de Mujahedin met sprongen toegenomen. Zie SFVI: niet doen en Alfabetsoep.

Mr. President!

Desinteresse in Amerikaanse etiquette is helaas een algemeen Nederlands en waarschijnlijk ook Europees verschijnsel. Toen ik enkele jaren geleden het genoegen had een lezing van Bill Clinton bij te wonen (bij welke gelegenheid ik, sorry, ik vertel dit graag, zijn hand wist te schudden) had ik met enige angst de introductie van Bram Peper tegemoet gezien. Zou hij wel weten dat je Clinton, die op dat moment al bijna drie jaar geen president meer was, wel degelijk als Mr. President moest aanspreken?

Gelukkig, dat wist Peper. Maar in een fractie van een seconde nadat ik "Mr. Pre..." hoorde, maakte de opluchting plaats voor een nieuwe angst: zou de zaal dit wel begrijpen? Helaas, de zaal begreep dit niet. De verbazing was voelbaar. Aan mijn tafel van twaalf personen fluisterden twee mensen "Hij is toch geen president meer?" en anderen keken elkaar vreemd aan - en zo moet het aan alle tafels gegaan zijn, er is geen reden te veronderstellen dat onze tafel slechter dan de rest was.

Ik legde de captain of industry die naast mij zat (als ik ooit onder de grote mensen kom zult u het weten ook) uit dat in Amerika oud-presidenten, zelfs controversiële, bij alle partijen met zeer veel respect worden bejegend, wat zich onder meer uit in het blijven gebruiken van de aanspreekvorm "Mr. President". De captain of industry fluisterde aan zijn buurman dat de meneer naast hem net zei dat het tot de Amerikaanse etiquette behoorde etc., waarna de zaak in ieder geval aan onze tafel vlot was opgehelderd. Omdat er nogal veel Amerika-liefhebbers in de zaal zullen zijn geweest hoop ik dat er ook aan elke tafel een type als ik zat.

De les hieruit is relevant voor vertalers. In het officiële gedeelte van de Vertaalbureau.nl-website leg ik uit welke eigenschappen wij in een vertaler zoeken. Een van die eigenschappen is dat hij of zij problemen moet onderkennen waar anderen geen problemen zien. Niet denken "Oh, dat zit zo en zo," en een voor de hand liggende vertaling gebruiken, als er omstandigheden zijn die je zouden moeten doen vermoeden dat het misschien niet zo eenvoudig is.

Maar het omgekeerde doet zich ook voor. Soms moet je geen probleem zien waar je op het eerste gezicht wel een probleem vermoedt. De omstandigheden moeten er dan toe leiden dat je je schikt in de situatie en er zelfs wel aardigheid in hebt. In dit geval was de probleemsituatie dus dat Bram Peper een ex-president met "Mr. President" aansprak. Dat zet je even op het verkeerde been. Maar dan moet je toch, vóórdat je je twijfels eruit flapt, even aan het denken gaan:

• Na drie jaar zal het toch wel tot iedereen zijn doorgedrongen dat Clinton geen president meer is. Ook, ja juist ook, tot de inleider van de avond.
  
• Zelfs een beroeps-inleider als Bram Peper zal zich wel hebben voorbereid op dit gesprek. Een van de vragen die je bij zo'n voorbereiding beantwoord probeert te krijgen is: hoe spreek je de gast aan?
  
• Een slip of the tongue is uitgesloten, daarvoor is "Mr. President" te specifiek - een verspreking was hoogstens een verklaring geweest als Peper bijvoorbeeld "president Clinton" zou hebben gezegd in plaats van "Mr. Clinton".
  
• Er zit eigenlijk wel wat in, Clinton mag dan niet meer de machtigste man ter wereld zijn, maar een gewone man is hij nog steeds niet, anders hadden we hier niet gezeten.

Ergo, Bram Peper mag dan een tenenkrommend gesprekje in miserabel Engels voeren, op dat punt zal hij het wel bij het rechte eind hebben. Dit is dus waarschijnlijk een Amerikaans gebruik. Weer wat geleerd.